و با قوهء نفسانى و طبيعت يكى نيست . از آنجا كه خشم و ترس و حالتهاى مشابه آنها از حس و پندار پديد مىآيند ، نيروهاى حس‌كننده نيز به اين نيروها نسبت داده شده‌اند . پس ترس و خشم و مشابه آنها نيز جزئى از تاثيرپذيرى اين نيرو هستند . پى بردن به اينكه اين قوا يك و يا بيشتر از يك قوه هستند كار دانشمند طبيعى است و علم طبيعى جزئى از فلسفه است . فصل پنجم - نيروهاى مدركهء نفسانى نيروى نفسانى منشاء دو نيرو است و به عبارت ديگر در حكم جنس براى دو نوع نيرو است كه يكى نيروى حس‌كننده و ديگرى نيروى حركت‌دهنده مىباشد و نيروى مدركه در حكم جنس دو نيروى مدركهء ظاهرى و مدركهء باطنى است . نيروى مدركه ظاهرى : نيروى مدركهء ظاهرى عبارت از نيروى حسى است و جنس است براى پنج قوهء ظاهرى بنزد برخى و هشت قوه بنزد گروهى ديگر . اگر اين نيرو را پنج حس بشمار آوريم اين پنج حس عبارتند از : نيروى بينائى ، نيروى شنوائى ، نيروى بويائى ، نيروى چشائى ، نيروى بساوائى . اما اگر اين حس‌ها را هشت تا منظور مىكنيم از اين سبب است كه اكثريت پژوهشگران جديد برآنند كه حس بساوائى خوددارى چهار حس جداگانه است كه هريك نيروى ويژه‌اى دارد و اين چهار نيرو فقط در عضو حساس مشترك هستند . مانند چشائى و بساوائى در زبان و يا بينائى و بساوائى در چشم . داورى در اين مساله كار فيلسوف است . نيروى مدركهء باطنى : نيروى مدركهء درونى كه منظور از آن همان نيروى حيوانى ( حياتى ) است دربرگيرنده پنج نيرو است : 1 - نيروئى كه آن را حس مشترك و خيال مىنامند . اطباء اين نيرو را يكى و فيلسوفان جديد آن را دو نيرو مىشمارند . حس مشترك آن است كه همهء محسوسات به سوى آن مىآيند و آن به اشكال محسوسات واكنش نشان مىدهد و محسوسات در آن جمع مىشوند . خيال آن است كه محسوسات را بعد از جمع آمدن نگهميدارد و آنها را در غياب حس در خود مىگيرد . نيروئى كه در درجه اول محسوسات را دريافت مىكند غير از نيروئى است كه آنها را نگهميدارد . درستى اين نظريه بر عهده فيلسوف است . ولى در هر صورت محل پذيرش و حفظ محسوسات و منشاء كنش اين هر دو ، بطن قسمت جلوئى مغز است . 2 - نيروئى است كه اطباء آن را نيروى مفكر و پژوهشگران گاهى آن را نيروى تخيل و گاهى نيروى مفكر مىنامند . هرگاه نيروى وهمى حيوانى - كه بعدا از آن ياد مىكنيم - اين حس را به كار انداخت ، يا اين نيروى حسى خودبخود كنشى از خود نشان داد آن را